Οικονομική ουσία και φορολογική διαφάνεια

Τι σημαίνει οικονομική ουσία

Η οικονομική ουσία είναι η απόδειξη ότι μια εταιρεία εκτελεί, εκεί όπου είναι φορολογικός κάτοικος, την εργασία από την οποία προέρχεται το εισόδημά της: αποφάσεις που λαμβάνονται εκεί από πρόσωπα που βρίσκονται εκεί, με το προσωπικό, τις εγκαταστάσεις και τις δαπάνες που απαιτεί η δραστηριότητα. Δύο είδη κανόνων την ελέγχουν.

Οι δικαιοδοσίες με χαμηλό ή μηδενικό εταιρικό φόρο έχουν νόμους περί οικονομικής ουσίας. Ο νόμος Economic Substance (Companies and Limited Partnerships) Act 2018 των Βρετανικών Παρθένων Νήσων, σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2019, απαιτεί από εταιρεία που ασκεί σχετική δραστηριότητα — τραπεζικές εργασίες, ασφαλίσεις, διαχείριση κεφαλαίων, χρηματοδότηση και χρηματοδοτική μίσθωση, λειτουργία κεντρικών γραφείων, ναυτιλία, συμμετοχές, διανοητική ιδιοκτησία ή κέντρο διανομής και υπηρεσιών — να αποδεικνύει οικονομική ουσία στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους και να υποβάλλει ετήσια δήλωση μέσω του εγγεγραμμένου αντιπροσώπου της εντός έξι μηνών από τη λήξη του οικονομικού της έτους. Μια εταιρεία που είναι φορολογικός κάτοικος αλλού μπορεί να το επικαλεστεί, με αποδεικτικά. Οι Νήσοι Μάρσαλ απαιτούν από κάθε οντότητα που δεν είναι κάτοικος να υποβάλλει ετήσια έκθεση οικονομικής ουσίας. Οι Σεϋχέλλες εφαρμόζουν, μέσω του φόρου επιχειρήσεων, ένα κριτήριο για εταιρείες πολυεθνικών ομίλων που επιθυμούν το αλλοδαπό παθητικό εισόδημά τους να μη φορολογείται: επαρκείς εργαζόμενοι και εγκαταστάσεις και, για κάθε εταιρεία πλην της καθαρής εταιρείας συμμετοχών, οι βασικές δραστηριότητες παραγωγής εισοδήματος στις Σεϋχέλλες. Ο Παναμάς προσθέτει από την 1η Ιανουαρίου 2027 ένα κριτήριο για εταιρείες πολυεθνικών ομίλων που αποκτούν αλλοδαπό παθητικό εισόδημα· όσες δεν το πληρούν καταβάλλουν 15% επί του εισοδήματος αυτού. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ακολούθησαν την αντίθετη πορεία: οι κανονισμοί τους περί οικονομικής ουσίας δεν εφαρμόζονται σε οικονομικά έτη που λήγουν μετά τις 31 Δεκεμβρίου 2022, και η οικονομική ουσία ελέγχεται πλέον εκεί μέσω του εταιρικού φόρου.

Όπου δεν υπάρχει νόμος περί οικονομικής ουσίας — μεταξύ άλλων στην Κύπρο, στη Μάλτα και στο Λιχτενστάιν — η οικονομική ουσία εξακολουθεί να ελέγχεται: από τους κανόνες για τη φορολογική κατοικία, από τα συμβαλλόμενα κράτη και τις τράπεζες, και από τους κανόνες κατά της κατάχρησης. Τα κυπριακά διατάγματα του Μαρτίου του 2026 ελέγχουν μια συνδεδεμένη εταιρεία σε δικαιοδοσία του καταλόγου της ΕΕ ή σε δικαιοδοσία χαμηλής φορολογίας που λαμβάνει πληρωμή από την Κύπρο με βάση κριτήρια όπως ανεξάρτητος διοικητικός σύμβουλος, τοπικά πρόσωπα που λαμβάνουν τις αποφάσεις, εγκαταστάσεις και προσωπικό, συνεδριάσεις του διοικητικού συμβουλίου και λειτουργικά έξοδα· η μη πλήρωση δύο ή περισσότερων κριτηρίων υπάγει την πληρωμή σε παρακράτηση φόρου. Η προτεινόμενη οδηγία της ΕΕ «Unshell», η οποία θα καθόριζε κοινό κριτήριο, εγκαταλείφθηκε τον Ιούνιο του 2025.

Εταιρείες συμμετοχών, χρηματοδότησης, διανοητικής ιδιοκτησίας και ναυτιλίας

Συμμετοχές. Μια εταιρεία που μόνο κατέχει μετοχές υπόκειται στο ελαφρύτερο κριτήριο. Στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους δηλώνει κάθε χρόνο αν η δραστηριότητα συμμετοχών της είναι ενεργή ή παθητική: μια παθητική εταιρεία συμμετοχών δίνει τον φορολογικό της αριθμό, το ακαθάριστο εισόδημά της και επιβεβαίωση ότι τηρεί τις υποχρεώσεις της κατά το εταιρικό δίκαιο, ενώ μια ενεργή δηλώνει επιπλέον τους εργαζομένους και τις εγκαταστάσεις της. Ο κανόνας του Παναμά ζητά από μια καθαρή εταιρεία συμμετοχών έναν αμειβόμενο διοικητικό σύμβουλο ή αξιωματούχο, κάτοικο Παναμά, με κατάλληλη εμπειρία, και τεκμηριωμένες εγκαταστάσεις. Στην Κύπρο η οικονομική ουσία μιας εταιρείας συμμετοχών είναι το διοικητικό της συμβούλιο — αποφάσεις που λαμβάνονται στην Κύπρο από διοικητικούς συμβούλους που βρίσκονται εκεί.

Χρηματοδότηση. Ο δανεισμός σε εταιρείες του ομίλου αποτελεί σχετική δραστηριότητα, χρηματοδότηση και χρηματοδοτική μίσθωση, βάσει του νόμου των Βρετανικών Παρθένων Νήσων. Στην Κύπρο μια εταιρεία χρηματοδότησης ομίλου φορολογείται με 15% επί του περιθωρίου της, και τα δάνειά της έχουν όρους σύμφωνους με την αρχή των ίσων αποστάσεων, τεκμηριωμένους με φάκελο ενδοομιλικής τιμολόγησης. Οι τόκοι αποτελούν παθητικό εισόδημα για το κριτήριο του Παναμά.

Διανοητική ιδιοκτησία. Η διανοητική ιδιοκτησία αποτελεί σχετική δραστηριότητα στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους. Το κυπριακό καθεστώς IP box ακολουθεί την προσέγγιση σύνδεσης (nexus) του OECD: το 80% του επιλέξιμου κέρδους από διπλώματα ευρεσιτεχνίας και από λογισμικό που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας απαλλάσσεται — περίπου 3% πραγματικός συντελεστής με τον συντελεστή του 15% — και τα άυλα στοιχεία μάρκετινγκ δεν είναι επιλέξιμα. Η ελάφρυνση ακολουθεί τη δική δραστηριότητα ανάπτυξης της εταιρείας.

Ναυτιλία. Η ναυτιλία αποτελεί σχετική δραστηριότητα στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους. Η Κύπρος προσφέρει φόρο χωρητικότητας, προς το παρόν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2029. Μια λιβεριανή εταιρεία δεν είναι κάτοικος Λιβερίας μόνο επειδή κατέχει πλοίο υπό λιβεριανή σημαία· οι εταιρείες των Νήσων Μάρσαλ και οι αλλοδαπές ναυτιλιακές οντότητες υποβάλλουν την ετήσια έκθεση οικονομικής ουσίας· και ο κανόνας του Παναμά του 2027 εξαιρεί τις εταιρείες που εκμεταλλεύονται εμπορικά πλοία νηολογημένα στον Παναμά.

Ανταλλαγή πληροφοριών: CRS και FATCA

Το Κοινό Πρότυπο Αναφοράς (CRS) είναι το πρότυπο του OECD για την αυτόματη ανταλλαγή πληροφοριών για χρηματοοικονομικούς λογαριασμούς. Οι τράπεζες και τα άλλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα αναφέρουν τους λογαριασμούς που τηρούν κάτοικοι άλλων χωρών στη δική τους φορολογική αρχή, η οποία διαβιβάζει τις αναφορές κάθε χρόνο στις ενδιαφερόμενες χώρες. Οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι ανταλλάσσουν πληροφορίες από το 2017, και ο Παναμάς, οι Νήσοι Μάρσαλ και ο Άγιος Χριστόφορος και Νέβις το αργότερο από το 2018· η Λιβερία έχει δεσμευτεί για τις πρώτες ανταλλαγές της έως το 2028· οι ΗΠΑ δεν έχουν υιοθετήσει το πρότυπο.

Η επικαιροποίηση του 2023, που αποκαλείται μερικές φορές CRS 2.0, συμφωνήθηκε από τον OECD μαζί με το πλαίσιο για τα κρυπτοστοιχεία και δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2023. Εντάσσει στο πεδίο εφαρμογής ορισμένα προϊόντα ηλεκτρονικού χρήματος και τα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών. Εφαρμόζεται στην ΕΕ από την 1η Ιανουαρίου 2026 μέσω της DAC8, και στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους από την ίδια ημερομηνία, με τα δεδομένα του 2026 να αναφέρονται στη Διεθνή Φορολογική Αρχή (International Tax Authority) έως τον Μάιο του 2027. Για μια δομή, το ορατό αποτέλεσμα είναι η αυτοπιστοποίηση φορολογικής κατοικίας που ζητούν οι τράπεζες από κάθε εταιρεία και κάθε καταπίστευμα της δομής πριν ανοίξουν λογαριασμό.

Ο νόμος FATCA είναι το δικό των ΗΠΑ καθεστώς: οι αλλοδαπές τράπεζες αναφέρουν στην IRS τους λογαριασμούς προσώπων των ΗΠΑ. Η Κύπρος, η Μάλτα, ο Παναμάς και ο Άγιος Χριστόφορος και Νέβις έχουν σε ισχύ διακυβερνητικές συμφωνίες Μοντέλου 1· στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους, βάσει συμφωνίας Μοντέλου 1B, τα ιδρύματα αναφέρουν στη Διεθνή Φορολογική Αρχή. Η Ελβετία εξακολουθεί να λειτουργεί βάσει συμφωνίας Μοντέλου 2· η συμφωνία Μοντέλου 1 που υπέγραψε τον Ιούνιο του 2024 δεν αναμένεται να τεθεί σε ισχύ πριν από το 2028. Οι Νήσοι Μάρσαλ και η Λιβερία δεν έχουν συμφωνία στον πίνακα του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ.

Κρυπτοστοιχεία: DAC8 και CARF

Η DAC8, η οδηγία (ΕΕ) 2023/2226 του Συμβουλίου, εφαρμόζεται από την 1η Ιανουαρίου 2026. Οι πάροχοι υπηρεσιών κρυπτοστοιχείων αναφέρουν στοιχεία για τους χρήστες τους, κατοίκους και μη κατοίκους, και οι πρώτες ανταλλαγές, για το 2026, πραγματοποιούνται έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2027. Η DAC8 καλύπτει επίσης εισόδημα από μερίσματα που δεν τηρούνται σε λογαριασμό θεματοφυλακής και ορισμένες εκ των προτέρων διασυνοριακές φορολογικές αποφάσεις, και ενσωματώνει την επικαιροποίηση του CRS στο δίκαιο της ΕΕ. Εκτός ΕΕ οι ίδιες αναφορές ακολουθούν το Πλαίσιο Αναφοράς Κρυπτοστοιχείων (CARF) του OECD: η νομοθεσία των Βρετανικών Παρθένων Νήσων τίθεται σε ισχύ για το 2027, με τις πρώτες ανταλλαγές το 2028, και η Ελβετία το εφαρμόζει από την 1η Ιανουαρίου 2027 το νωρίτερο.

Ρυθμίσεις προς αναφορά: DAC6

Βάσει της DAC6, της οδηγίας (ΕΕ) 2018/822 του Συμβουλίου, οι ενδιάμεσοι — ή σε ορισμένες περιπτώσεις ο φορολογούμενος — αναφέρουν μια διασυνοριακή ρύθμιση που φέρει ένα από τα διακριτικά γνωρίσματα της οδηγίας εντός 30 ημερών, οι οποίες υπολογίζονται από την επομένη της ημέρας κατά την οποία η ρύθμιση καθίσταται διαθέσιμη ή έτοιμη προς εφαρμογή, ή από το πρώτο βήμα που γίνεται για την εφαρμογή της. Τα διακριτικά γνωρίσματα κατατάσσονται σε πέντε κατηγορίες, από την Α έως την Ε. Η Κύπρος εφαρμόζει τη DAC6 από τις 30 Μαρτίου 2021, αναδρομικά για ρυθμίσεις από τις 25 Ιουνίου 2018. Μια πρόταση της Επιτροπής της 24ης Ιουνίου 2026 θα αναδιατύπωνε τους κανόνες — μεταξύ άλλων καταργώντας τα διακριτικά γνωρίσματα της κατηγορίας Α και παρατείνοντας την προθεσμία σε 90 ημέρες — αλλά οι φορολογικές οδηγίες απαιτούν ομοφωνία στο Συμβούλιο, και η πρόταση δεν έχει γίνει δίκαιο.

Κανόνες ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιρειών

Οι κανόνες ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιρειών (CFC) επιτρέπουν σε μια χώρα να φορολογεί έναν ιδιοκτήτη που είναι κάτοικός της για κέρδη που παραμένουν σε αλλοδαπή εταιρεία την οποία ελέγχει, όταν τα κέρδη αυτά φορολογούνται χαμηλά. Η Κύπρος εφαρμόζει κανόνες CFC βάσει της οδηγίας της ΕΕ για την καταπολέμηση της φοροαποφυγής, μαζί με τους κανόνες για τον περιορισμό των τόκων, τον γενικό κανόνα κατά της κατάχρησης, τη φορολόγηση εξόδου και τους κανόνες για τις υβριδικές ασυμφωνίες. Για μια εταιρεία που δεν καταβάλλει φόρο εκεί όπου είναι εγγεγραμμένη, στην πράξη η χώρα κατοικίας του ιδιοκτήτη και ο τόπος όπου ασκείται η πραγματική διοίκηση της εταιρείας καθορίζουν πού φορολογούνται τα κέρδη της, μέσω των κανόνων CFC και των κανόνων διεύθυνσης και ελέγχου.

Πυλώνας 2

Ο Πυλώνας 2 είναι ο παγκόσμιος ελάχιστος φόρος 15%. Στην ΕΕ πρόκειται για την οδηγία (ΕΕ) 2022/2523 του Συμβουλίου, η οποία εφαρμόζεται σε φορολογικά έτη που αρχίζουν από τον Ιανουάριο του 2024 για πολυεθνικούς ομίλους και μεγάλους εγχώριους ομίλους με ενοποιημένα έσοδα ύψους 750 εκατομμυρίων € ή περισσότερο ετησίως. Το όριο αυτό εξηγεί γιατί σπάνια αφορά μια οικογενειακή δομή: μια οικογενειακή εταιρεία συμμετοχών, οι θυγατρικές της και το χαρτοφυλάκιό της βρίσκονται εκτός πεδίου εφαρμογής, εκτός αν ο όμιλος φτάσει αυτό το μέγεθος. Αρκετές δικαιοδοσίες αυτής της βάσης γνώσεων έχουν θεσπίσει εγχώριο ελάχιστο συμπληρωματικό φόρο για τους ομίλους που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής, μεταξύ αυτών η Κύπρος, το Λιχτενστάιν, τα ΗΑΕ και οι Μπαχάμες. Για μια οικογενειακή εταιρεία ο συντελεστής που έχει σημασία είναι ο συνήθης συντελεστής εκεί όπου είναι φορολογικός κάτοικος — στην Κύπρο, 15% από το 2026.

Ο κατάλογος της ΕΕ με τις μη συνεργάσιμες περιοχές δικαιοδοσίας

Το Συμβούλιο αναθεώρησε τελευταία φορά τον κατάλογο στις 9 Οκτωβρίου 2026. Το Παράρτημα I, οι δικαιοδοσίες που η ΕΕ θεωρεί μη συνεργάσιμες, περιλαμβάνει πλέον οκτώ: Αμερικανική Σαμόα, Ανγκουίλα, Γκουάμ, Παλάου, Ρωσική Ομοσπονδία, Νήσοι Τερκς και Κάικος, Αμερικανικές Παρθένοι Νήσοι και Βανουάτου. Ο Παναμάς και το Βιετνάμ μεταφέρθηκαν από το Παράρτημα I στο Παράρτημα II, και δεν προστέθηκε καμία. Το Παράρτημα II δεν είναι «μαύρη» λίστα: κατονομάζει συνεργάσιμες δικαιοδοσίες των οποίων οι δεσμεύσεις εκκρεμούν ακόμη — τις Βρετανικές Παρθένους Νήσους, το Μπρουνέι Νταρουσαλάμ, την Εσουατίνι, τη Γροιλανδία, την Ιορδανία, το Μαυροβούνιο, το Μαρόκο, τον Παναμά, την Τουρκία και το Βιετνάμ. Το Μπελίζ αφαιρέθηκε από το Παράρτημα II. Η επόμενη αναθεώρηση αναμένεται τον Φεβρουάριο του 2027.

Η σημασία του καταλόγου έγκειται στο ότι τα κράτη μέλη συνδέουν συνέπειες με το Παράρτημα I. Η Κύπρος παρακρατεί φόρο επί μερισμάτων, τόκων και δικαιωμάτων που καταβάλλονται σε συνδεδεμένες εταιρείες σε δικαιοδοσίες του Παραρτήματος I, και από το 2026 δεν απαλλάσσει πλέον τα κέρδη μόνιμης εγκατάστασης εκεί. Η Μάλτα αρνείται την απαλλαγή συμμετοχών για συμμετοχές σε οντότητες του Παραρτήματος I που δεν μπορούν να αποδείξουν επαρκή οικονομική ουσία. Ο φορολογικός κατάλογος είναι χωριστός από τον κατάλογο της ΕΕ με τις τρίτες χώρες υψηλού κινδύνου για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, στον οποίο εντάχθηκαν οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι τον Ιανουάριο του 2026 και από τον οποίο αφαιρέθηκαν τα ΗΑΕ το 2025: ο κατάλογος εκείνος διέπει την ενισχυμένη δέουσα επιμέλεια από τράπεζες και άλλες υπόχρεες οντότητες, όχι τη φορολογία.