Καταπιστεύματα και ιδρύματα

Πώς χρησιμοποιούνται

Το καταπίστευμα δεν είναι νομικό πρόσωπο. Ο ιδρυτής μεταβιβάζει περιουσιακά στοιχεία σε έναν επίτροπο, ο οποίος τα κατέχει για λογαριασμό των δικαιούχων σύμφωνα με τους όρους της πράξης καταπιστεύματος. Το ίδρυμα είναι νομικό πρόσωπο χωρίς μετόχους: η περιουσία του ανήκει στο ίδιο και διακρατείται για τον σκοπό και τους δικαιούχους του, βάσει συστατικής πράξης και κανονισμού, από ένα συμβούλιο που το διοικεί.

Σε μια διεθνή δομή, οποιοδήποτε από τα δύο βρίσκεται συνήθως στην κορυφή και κατέχει τις μετοχές μιας εταιρείας συμμετοχών. Οι εταιρείες και οι επενδύσεις της οικογένειας παραμένουν τότε σε έναν ιδιοκτήτη καθώς αλλάζουν οι γενιές, αντί να κατανέμονται μεταξύ των κληρονόμων. Οι οικογένειες από χώρες του ηπειρωτικού δικαίου συχνά προτιμούν το ίδρυμα επειδή είναι νομικό πρόσωπο. Και οι δύο μορφές χρησιμοποιούνται επίσης για φιλανθρωπικούς σκοπούς και για προγράμματα παροχών προς εργαζομένους.

Ποιοι είναι οι πραγματικοί δικαιούχοι

Δεν εφαρμόζεται κριτήριο ποσοστού. Βάσει του κανονισμού AML της ΕΕ, ο οποίος εφαρμόζεται από τις 10 Ιουλίου 2027, πραγματικοί δικαιούχοι ενός ρητού καταπιστεύματος είναι όλοι οι ιδρυτές, οι επίτροποι και οι προστάτες του· οι δικαιούχοι του — ή η κατηγορία δικαιούχων, και σε ένα διακριτικό καταπίστευμα τα πρόσωπα υπέρ των οποίων μπορεί να ασκηθεί η διακριτική εξουσία (objects of a power) και όσοι λαμβάνουν αν αυτή δεν ασκηθεί (default takers)· και οποιοσδήποτε άλλος ασκεί τελικό έλεγχο, άμεσα ή μέσω αλυσίδας ελέγχου ή ιδιοκτησίας. Για ένα ίδρυμα είναι οι ιδρυτές, τα μέλη του διοικητικού του οργάνου στη διοικητική και εποπτική τους ιδιότητα, οι δικαιούχοι του και οποιοσδήποτε άλλος το ελέγχει. Όταν μια εταιρεία κατέχει μία από αυτές τις θέσεις, τα πρόσωπα που την κατέχουν ή την ελέγχουν είναι επίσης πραγματικοί δικαιούχοι.

Ένας προστάτης που δεν κατέχει τίποτα, και ένας δικαιούχος που ίσως δεν λάβει ποτέ διανομή, είναι επομένως πραγματικοί δικαιούχοι λόγω ρόλου — του καταπιστεύματος ή του ιδρύματος και κάθε εταιρείας που αυτό κατέχει ή ελέγχει. Στο παραπάνω διάγραμμα το καταπίστευμα κατέχει το σύνολο της εταιρείας συμμετοχών. Κανένα από τα τέσσερα πρόσωπα δεν κατέχει μετοχή, όμως ο ιδρυτής, ο προστάτης και τα δύο τέκνα είναι πραγματικοί δικαιούχοι της. Ο επίτροπος είναι εταιρεία, οπότε ταυτοποιούνται επίσης τα πρόσωπα που την κατέχουν και την ελέγχουν.

Οι εθνικοί κανόνες ακολουθούν ήδη αυτή τη λογική, την οποία η FATF ενίσχυσε όταν αναθεώρησε το πρότυπό της για τα καταπιστεύματα τον Φεβρουάριο του 2023· οι κατευθυντήριες γραμμές της ακολούθησαν τον Μάρτιο του 2024. Το Λιχτενστάιν απαριθμεί τους ιδρυτές ιδρυμάτων και καταπιστευμάτων, τα μέλη του συμβουλίου και τους επιτρόπους, τους προστάτες, και τους δικαιούχους, κατονομαζόμενους ή ως κατηγορία. Οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι προσμετρούν τους δικαιούχους με κεκτημένο δικαίωμα (vested interest), και όταν επίτροπος είναι καταπιστευματική εταιρεία με άδεια στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους, στη δήλωση της εταιρείας καταχωρίζεται μόνο το όνομα του επιτρόπου.

Πού καταχωρίζονται

Η Κύπρος, η Μάλτα και το Λιχτενστάιν τηρούν καθεμία μητρώο για καταπιστεύματα ή ιδρύματα, και κανένα δεν είναι ανοιχτό στο ευρύ κοινό:

• Κύπρος. Η CySEC τηρεί το μητρώο ρητών καταπιστευμάτων. Ένας επίτροπος κάτοικος Κύπρου καταχωρίζει κάθε ρητό καταπίστευμα που διαχειρίζεται, συμπεριλαμβανομένων των Κυπριακών Διεθνών Καταπιστευμάτων, εντός 15 ημερών από τον διορισμό του και από κάθε αλλαγή. Ένας επίτροπος από χώρα εκτός ΕΕ προβαίνει σε καταχώριση όταν, για λογαριασμό ενός καταπιστεύματος, συνάπτει επιχειρηματική σχέση στην Κύπρο ή αγοράζει ακίνητο στην Κύπρο. Η πρόσβαση του ευρέος κοινού καταργήθηκε το 2026.
• Μάλτα. Η MFSA τηρεί το μητρώο καταπιστευμάτων. Οι επίτροποι δηλώνουν τους πραγματικούς δικαιούχους εντός 14 ημερών από τον διορισμό, αναφέρουν τις αλλαγές εντός 14 ημερών και επιβεβαιώνουν την εγγραφή έως τις 31 Ιανουαρίου κάθε έτους. Τα ιδρύματα καταχωρίζονται, μαζί με τους πραγματικούς δικαιούχους τους, από τον Έφορο Νομικών Προσώπων (Registrar for Legal Persons) στο Malta Business Registry.
• Λιχτενστάιν. Το μητρώο πραγματικών δικαιούχων στην Υπηρεσία Δικαιοσύνης (Office of Justice) καλύπτει ιδρύματα και καταπιστεύματα. Ένα ίδρυμα ιδιωτικού οφέλους μπορεί να κατατεθεί στην Υπηρεσία Δικαιοσύνης αντί να εγγραφεί στο εμπορικό μητρώο, οπότε δεν εμφανίζεται σε κανένα δημόσιο αρχείο, αλλά οι πραγματικοί δικαιούχοι του δηλώνονται εντός 30 ημερών. Τον Ιούλιο του 2026 επιτιθέμενοι αντέγραψαν δεδομένα πραγματικών δικαιούχων για περίπου 31.000 οντότητες από το μητρώο αυτό, και η ηλεκτρονική πρόσβαση ανεστάλη προληπτικά.

Οι αρχές έχουν πλήρη πρόσβαση σε αυτά τα μητρώα. Οι τράπεζες και οι άλλες υπόχρεες οντότητες βλέπουν ό,τι χρειάζονται για τη δέουσα επιμέλεια. Οποιοσδήποτε άλλος πρέπει να αποδείξει έννομο συμφέρον, το οποίο η MFSA, για παράδειγμα, επαληθεύει κατά κανόνα εντός 12 εργάσιμων ημερών· τον Μάιο του 2025 το Δικαστήριο της ΕΖΕΣ επιβεβαίωσε για το Λιχτενστάιν ότι κάθε πρόσωπο που μπορεί να αποδείξει τέτοιο συμφέρον μπορεί να έχει πρόσβαση.

Εκτός Ευρώπης η εικόνα διαφέρει. Η υπηρεσία καταχώρισης καταπιστευμάτων (Trust Registration Service) του Ηνωμένου Βασιλείου, την οποία διαχειρίζεται η HMRC, καλύπτει τα ρητά καταπιστεύματα του Ηνωμένου Βασιλείου και ορισμένα καταπιστεύματα εκτός Ηνωμένου Βασιλείου — όσα οφείλουν φόρο στο Ηνωμένο Βασίλειο, όσα απέκτησαν γη στο Ηνωμένο Βασίλειο από τις 6 Οκτωβρίου 2020 και μετά, ή όσα έχουν επίτροπο κάτοικο Ηνωμένου Βασιλείου που συνάπτει επιχειρηματική σχέση με επιχείρηση του Ηνωμένου Βασιλείου — και από τον Ιούνιο του 2026 τα καταπιστεύματα εκτός Ηνωμένου Βασιλείου που κατέχουν γη στο Ηνωμένο Βασίλειο η οποία αγοράστηκε πριν από την ημερομηνία αυτή πρέπει να καταχωριστούν έως την 1η Σεπτεμβρίου 2027. Οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι δεν τηρούν κεντρικό μητρώο καταπιστευμάτων: ένα καταπίστευμα εμφανίζεται μέσω των εταιρειών που κατέχει. Οι Σεϋχέλλες καταχωρίζουν τα καταπιστεύματα σε μητρώο που τηρεί η αρχή χρηματοοικονομικών υπηρεσιών τους (Financial Services Authority). Στον Παναμά μόνο επίτροποι που έχουν άδεια από την εποπτική αρχή τραπεζών μπορούν να ασκούν καταπιστευματικές εργασίες, και τηρούν τις πληροφορίες πραγματικών δικαιούχων· τα ιδρύματα ιδιωτικού συμφέροντος καταχωρίζονται στο Δημόσιο Μητρώο (Public Registry) και στο ιδιωτικό σύστημα πραγματικών δικαιούχων.

Από τις 10 Ιουλίου 2027 ο κανονισμός της ΕΕ φτάνει πιο μακριά. Ένα καταπίστευμα ή μια οντότητα εκτός ΕΕ με σύνδεσμο με την ΕΕ — επιχειρηματική σχέση με τράπεζα ή άλλη υπόχρεη οντότητα της ΕΕ σε περιπτώσεις υψηλότερου κινδύνου, ακίνητο στην ΕΕ, ορισμένα αγαθά υψηλής αξίας ή δημόσια σύμβαση στην ΕΕ — πρέπει να καταχωρίσει τους πραγματικούς δικαιούχους του σε κεντρικό μητρώο της ΕΕ.

Προστάτες και ιδιωτικές καταπιστευματικές εταιρείες

Ο προστάτης είναι προαιρετικό αξίωμα, που προβλέπεται στην πράξη σύστασης, και εποπτεύει τον επίτροπο ή το συμβούλιο. Όποιος το κατέχει είναι πραγματικός δικαιούχος λόγω ρόλου, και οι τράπεζες ταυτοποιούν τον προστάτη όπως ταυτοποιούν τον ιδρυτή.

Η ιδιωτική καταπιστευματική εταιρεία (PTC) είναι εταιρεία που ενεργεί ως επίτροπος για τα καταπιστεύματα μιας οικογένειας αντί να προσφέρει υπηρεσίες επιτρόπου στο κοινό. Στις Βρετανικές Παρθένους Νήσους μια PTC είναι επιχειρηματική εταιρεία (business company) των Βρετανικών Παρθένων Νήσων, και από το 2013 μπορεί να είναι ο μοναδικός επίτροπος ενός καταπιστεύματος VISTA — της μορφής των Βρετανικών Παρθένων Νήσων που έχει σχεδιαστεί για να κατέχει τις μετοχές μιας εταιρείας των Βρετανικών Παρθένων Νήσων ενώ τη διοικεί το διοικητικό συμβούλιο της ίδιας της εταιρείας. Επειδή ο επίτροπος είναι τότε εταιρεία, τα πρόσωπα που κατέχουν και ελέγχουν την PTC είναι πραγματικοί δικαιούχοι του καταπιστεύματος, και η τράπεζα ζητά στοιχεία για το διοικητικό συμβούλιο και τους ιδιοκτήτες της.

Τι ζητά μια τράπεζα

Για ένα καταπίστευμα: την πράξη καταπιστεύματος ή τα κρίσιμα αποσπάσματά της, και μερικές φορές την επιστολή επιθυμιών· την άδεια ή την εποπτική αρχή του επιτρόπου· την ταυτότητα του ιδρυτή, του προστάτη και κάθε δικαιούχου, ή περιγραφή της κατηγορίας· επιβεβαίωση της καταχώρισης· την προέλευση της περιουσίας που μεταβιβάστηκε στο καταπίστευμα· και το ιστορικό των διανομών. Για ένα ίδρυμα: τη συστατική πράξη και τον κανονισμό, την επιβεβαίωση εγγραφής ή κατάθεσης, απόσπασμα από το μητρώο πραγματικών δικαιούχων, την ταυτότητα του ιδρυτή, των μελών του συμβουλίου, του προστάτη και των δικαιούχων, περίληψη τυχόν επιστολής επιθυμιών, και την προέλευση της περιουσίας του ιδρυτή.

Τα έγγραφα πρέπει να αντιστοιχούν στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί στην πράξη η ρύθμιση. Ο επίτροπος πρέπει να ελέγχει πραγματικά τα περιουσιακά στοιχεία — ένα καταπίστευμα που εξακολουθεί να διοικεί ο ιδρυτής του προκαλεί αμφισβήτηση — και ο τρόπος με τον οποίο φορολογείται ένα ίδρυμα στις χώρες κατοικίας του ιδρυτή και των δικαιούχων εξαρτάται από τον βαθμό ελέγχου που διατηρεί στην πράξη ο ιδρυτής. Όταν ένας ιδρυτής ή δικαιούχος είναι Ρώσος υπήκοος ή κάτοικος Ρωσίας, τα περιοριστικά μέτρα της ΕΕ περιορίζουν τις καταπιστευματικές υπηρεσίες που μπορούν να παρέχουν πρόσωπα και επιχειρήσεις της ΕΕ· ο οδηγός για τα περιοριστικά μέτρα παρουσιάζει τους κανόνες.